احمد راسخی لنگرودی
آخرین پنج شنبه آبان را روز جهانی فلسفه نامیده اند. حال پرسش این است: ما چه نیازی به چنین روزی داریم؟ آیا روز فلسفه صرفاً یک عنوان تشریفاتی است که باید فقط نام و یادی از فلسفه برده شود و چیزی در باب آن نوشته گردد تا یادآور قرائت مدرسه و کتاب های رسمی نظام تعلیمی باشد، یا باید ما را برانگیزد به تفکر و حفظ استمرار فکر و تأمین حیات آن که فقط آدمی را شایسته و بایسته است؟
قدر مسلم اینکه چنین روزی باید ما را رهنمون شود به بنیادیترین موضوعات عالم هستی، به خود، به تأملات در احوال درون و آنچه مربوط به ساحت های وجودی و امور انسانی و زندگی است. در حقیقت اموری که بشر امروز سخت به آن نیازمند است اما به علل و دلایلی از آن دور مانده است. در روزگار تکنولوژی زده و
پر هیاهوی امروز، اشتغال به امر بیرونی، و بیش از همه پدیده نوظهور فضای مجازی و دنیای دیجیتال مگر اجازه پرداختن به خودِ درون را هم می دهد؟ جای تعجب نیست که در این روزگار کسی حیرت زده بپرسد: مگر ما خود درون هم داریم؟!
در روزگاری که فنّاوری و آپاراتوس رسانه در همه شئون زندگی انسان رسوخ کرده است به روشنی پیداست مجال و حوصله پرداختن به امور مربوط به خود و بنیادهای فکری نیست. وضعیت به گونه ای است که با سطحی اندیشی به طرز شگرفی خو گرفته ایم و کمتر تمایلی به ژرف اندیشی پیرامون موضوعات مهم داریم، بس که امور چشم پرکن و حواشی زندگی مادی ذهن و ضمیر ما را در مسخر کرده است. از کنار چیزهای مهم میگذریم بی آنکه اساساً توجهمان را به خود جلب کند. این ویژگی همان چیزی است که فلسفه و فیلسوف می خواهد بدان زینهار دهد و به ژرفابینی توصیه کند. به تعبیر حکیم ابوالقاسم فردوسی: «سخن هر چه باشد، به ژرفا ببین.»
وقتی گفته می شود روز جهانی فلسفه، یعنی ایجاد انگیزه برای فهمیدن آنچه از دایره علم بیرون است و توجه دادن به لزوم اندیشیدنی فلسفی پیرامون حقیقت زندگی، و نیز رو کردن به ذات و حقیقت چیزها. و چه موضوعی مهمتر از تعمق و اندیشیدنی فلسفی؟ فلسفه، معمایی کم اهمیت و غوطه ور در میان ابرها نیست که ربطی به زندگی بشر یا تأثیری در آن نداشته باشد، بلکه مسأله ای عظیم و مهم است.۱ فکر فلسفی روز و شب نمیشناسد. همواره جایش در زندگی محفوظ است. و این کار هم منحصر به فیلسوف و پژوهشگران فلسفه نمی شود. جملگی لحظه هایی را فلسفی زندگی می کنیم. فلسفه هر وقت که موقعیت اقتضا کند، به گونه ای وجود خود را نشان می دهد و به سوی خود فرامی خواند. این قابلیت ماست که فاعلیت آن را به خوبی پذیرا باشیم و ذهن پذیرای خود را کانون استقرار و فعالیت آن قرار دهیم.
فلسفه همیشه در صحنه زندگی حضور دارد. انسان را در هر شرایطی، یا دست کم در شرایطی، گریز و گزیری از فکر فلسفی نیست. اگر ما سراغ فلسفه نرویم و از آن نگیریم و نسبت به آن احساس نیاز نکنیم، فلسفه البته با گامهای استوار فیلسوف به سراغمان میآید و این نیاز را در ما ایجاد می کند. این فیلسوف است که با به همراه داشتن یک سبد هدیه، آراسته به انواع پرسش های بنیادین، درِ خانه ذهنمان را می زند: «در این خانه کسی هست که این دق الباب به گوشش آشنا بیاید، در بگشاید و مرا میهمان کند؟»
دیگر بسته به ماست که با آغوش باز او را پذیرا شویم و به آنچه ارمغان می آورد با جدیت بنگریم و در آن درنگ کنیم. یا برعکس، پنجره ذهن را به روی حقایق ببندیم؛ در نتیجه بدون پرسش های تأمل برانگیز همچنان به کار خود در تکرار ادامه دهیم. در این صورت چگونه می توان گوش دل به ندای حقیقت سپرد و زندگی را با آن همه شلوغی و بی فروغی در عصر تکنولوژی معنادار ساخت؟ خاصه اگر این درک صورت پذیرد که بیش از هر زمان دیگر به این ندا نیازمندیم.
مگر می توان در ذهن به روی فیلسوف باز نکرد و آگاهانه چشم و گوش بر پرسش های فلسفی بست و اعتنایی به این هدیه عقلی ننمود؟ پرسش هایی که تماماً ریشه در خانه وجود ما دارد.
فلسفه چگونه و کی به سراغ ما می آید؟
اگر نیک به «مجموعه آثار افلاطون» بنگریم، به خوبی درمی یابیم کسی سراغ سقراط نمیرفت که خود را عامداً با پرسش های بزرگ و نابهنگام او روبرو سازد، مگر اینکه ذهنی کمابیش فلسفی می داشت و می خواست با طیب خاطر با او وارد گفت و گو شود. این شخص سقراط است که با آغوش باز سراغ دیگران می رفت؛ خواه دیگران خواسته باشند یا نخواسته باشند مخاطب پرسش های او قرار بگیرند. او در نقش فیلسوف گفتگو از سر تعهد فلسفی و به قصد کشف حقیقت با طرح پرسش های بنیادین خود، دیگران را به گفتگو پیرامون هستی و موضوعات مهم زندگی فرامی خواند. در ایفای این نقش ویژه روز خاصی هم نمی شناخت! هر روز نزد او روز فلسفه بود. روز اندیشیدن در بنیاد مفهوم ها. وقت و بی وقت به سراغ افراد می رفت و آنها را به دام اندیشیدن می انداخت. با پرسش های بنیادینِ خود غفلت زدگان را به خودشان توجه می داد و در قالب پرسش هایی افق گشا آنها را به شناخت و بصیرت هر چه بیشتر در باب موضوعات مهم فلسفی برمی انگیخت.
سقراط هر جا فرصتی می یافت، در میدان شلوغ شهر یا در ضیافتهای دوره ای، در مراسم جشن یا در دادگاه مرگ، دریغ نمی کرد وبر حسب موقعیت و بنا به نوع مخاطبان در قالب گفتگوهای فلسفی به قول خودش همچون خرمگس به دیگران نیش می زد و آنها را به جستجوی فلسفی در زندگی وامی داشت. پرسش هایی که چون ماهی برق ـ صفتی که یکی از همسخنان به او داده بود ـ ناگهان برقش سراسر وجود افراد را می گرفت و اندکی به تفکر وامی داشت.۲ در مقام فیلسوفی هشداردهنده، این پرسش را با صدای بلند به معاصران گوشزد می کرد که: نگاهت به زندگی چیست؟ چه فلسفه ای را در زندگی دنبال می کنی؟ نکند بی فلسفه ای و دلیلی فلسفی برای زیستن نداری و می خواهی باری به هر جهت زندگی کنی و مثلا زنده بودنت را کشدار کنی! پیوسته روز را در پی روزی دیگر بی هدف بگذرانی! در حقیقت بدان تو داری زنده مانی می کنی، نه زندگانی، در حالی که توجهی به این امر نداری! بدا به آن ذهن اندیشنده که با پرسش فلسفی بیگانه باشد و با پرسشگری چون سقراط احساس غریبی کند!
از نظر او چه بیهوده است به قصد زیستن کوشید، شبانه روز دوید و برای هر چیز و ناچیزی خود را به آب و آتش زد، اما فرصتی برای سنجش زندگی و شناخت شگفتی های وجود خود فراهم نکرد. خویشتن را به عنوان اصلی ترین موضوع در برنامه های زندگی به حساب نیاورد. چراکه در تلقی او زندگی نیازموده ارزش زیستن ندارد. زندگیهایی که فقط بر پایه شهرت و ثروت و لذت شکل می گیرد و نه فکر کردن و دوباره فکر کردن و متفاوت از پیش زیستن.
فلسفه و فرهنگ
روز جهانی فلسفه به ما نهاد بس مهمی چون فرهنگ را یادآور می شود؛ شناخت و توجه به ماهیت و بنیادهای فرهنگ راستین. نهادی که لازمه دوام و رشد جوامع است و میزان وابستگی جوامع به آن بخشی از آن چیزی است که جامعه ای را به عنوان یک گونه بی همتا می سازد. نهاد فرهنگ ریشه در فلسفه دارد و کدام فرهنگی است که بدون این ریشه برای همیشه عرض اندام کند و خود را همواره سرپا نگه دارد؟ فرهنگ بی فلسفه نهالی در سنگلاخ به می ماند که دیر یا زود می خشکد. از این رو باید خاطرنشان کرد یکی از مهمترین عوامل فرهنگ آفرینی و تمدن سازی را می توان در فلسفه جستجو کرد. فلسفه واقعی و فیلسوف راستین فرهنگ ساز است. در رشد و دوام نهال فرهنگ نقش و سهم مهمی دارد. «فرهنگ مثل شعله ای است که می توان حفظش کرد و بارور ساخت و می توان آن را از بین برد. فیلسوف می خواهد آن شعله بماند و این نهاد بارور گردد.»۳ تا صاحب فرهنگ در صرصر حوادث و نوائب زمان، مصون و محفوظ باشد، در مواجهه با فرهنگ های رقیب خم نشود و با قدرت تمام سر از فرداهای روشن درآورد. اگر فیلسوف و فلسفه ای چنین نکند و به روح افزایی نهاد فرهنگ اهتمام شایسته نورزد، کاری در جهت ایفای رسالت خود انجام نداده است. می شود گفت تنها سهمی از عنوان فلسفه و فیلسوف برده است؛ چنین فلسفه و فیلسوفی خنثی و بی اثر ره به بیراهه می برد که مسموم و تباه است. جامعه را به باد فنا می دهد و همان بهتر که میدان را خالی کند و فکری به حال نزار خود نماید.
پی نوشت ها:
۱ . ویل دورانت، «دعوت به فلسفه»، ترجمه شهاب الدینی عباسی، ص۱۷
۲ . منون در گفتگو با سقراط، وی را در تن لرزاندن به ماهی برق تشبیه می کند. «اگر اجازه میدهی که مزاحی کنم، تو هم به صورت ظاهر و هم از جهات دیگر مانند آن جانور دریایی هستی که ماهی برق نام دارد و هر کس به آن دست بزند تنش می لرزد؛ زیرا من خود نیز احساس می کنم که تن و روحم به لرزه افتاده و زبانم چنان بی حس شده است که نمی توانم پاسخ تو را بدهم.» دوره آثار افلاطون، ج۱، رساله منون، ص۳۶۳ . برای اطلاعات بیشتر رک:«با سفراط در شهر گفتگو»، به قلم نگارنده، انتشارات اطلاعات، ۱۳۹۸.
۳ . علی لاریجانی، «چنین گفت مجتهد فلسفه»، ص۶۶
شما چه نظری دارید؟