احمد راسخی لنگرودی

   آخرین پنج شنبه آبان را روز جهانی فلسفه نامیده ­اند. حال پرسش این است: ما چه نیازی به چنین روزی داریم؟  آیا روز فلسفه صرفاً یک عنوان تشریفاتی است که باید فقط نام و یادی از فلسفه برده شود و چیزی در باب آن نوشته گردد تا یادآور قرائت مدرسه و کتاب­ های رسمی نظام تعلیمی باشد، یا باید ما را برانگیزد به تفکر و حفظ استمرار فکر و تأمین حیات آن که فقط آدمی را شایسته و بایسته است؟
    قدر مسلم اینکه چنین روزی باید ما را رهنمون شود به بنیادی‌ترین موضوعات عالم هستی، به خود، به تأملات در احوال درون و آنچه  مربوط به ساحت­ های وجودی و امور انسانی و زندگی است. در حقیقت اموری که بشر امروز سخت به آن نیازمند است اما به علل و دلایلی از آن دور مانده است. در روزگار تکنولوژی­ زده و 
پر هیاهوی امروز، اشتغال به امر بیرونی، و بیش از همه پدیده نوظهور فضای مجازی و دنیای دیجیتال مگر اجازه پرداختن به خودِ درون را هم می­ دهد؟ جای تعجب نیست که در این روزگار کسی حیرت­ زده بپرسد: مگر ما خود درون هم داریم؟!
   در روزگاری که فنّاوری و آپاراتوس رسانه در همه شئون زندگی انسان رسوخ کرده است به روشنی پیداست مجال و حوصله پرداختن به امور مربوط به خود و  بنیادهای فکری نیست. وضعیت به گونه­ ای است که با سطحی ­اندیشی به طرز شگرفی خو گرفته ­ایم و کمتر تمایلی به ژرف اندیشی پیرامون موضوعات مهم داریم، بس که امور چشم پرکن و حواشی زندگی مادی ذهن و ضمیر ما را در مسخر کرده است. از کنار چیزهای مهم می‌گذریم بی آنکه اساساً توجهمان را به خود جلب کند. این ویژگی همان چیزی است که فلسفه و فیلسوف می­ خواهد بدان زینهار دهد و به ژرفابینی توصیه کند. به تعبیر حکیم ابوالقاسم فردوسی: «سخن هر چه باشد، به ژرفا ببین.»
    وقتی گفته می­ شود روز جهانی فلسفه، یعنی ایجاد انگیزه برای فهمیدن آنچه از دایره علم بیرون است و توجه دادن به لزوم اندیشیدنی فلسفی پیرامون حقیقت زندگی، و نیز رو کردن به ذات و حقیقت چیزها. و چه موضوعی مهمتر از تعمق و اندیشیدنی فلسفی؟ فلسفه، معمایی کم ­اهمیت و غوطه­ ور در میان ابرها نیست که ربطی به زندگی بشر یا تأثیری در آن نداشته باشد، بلکه مسأله ­ای عظیم و مهم است.۱   فکر فلسفی روز و شب نمی‌شناسد. همواره جایش در زندگی محفوظ است. و این کار هم منحصر به فیلسوف و پژوهشگران فلسفه نمی ­شود. جملگی لحظه­ هایی را فلسفی زندگی می­ کنیم. فلسفه هر وقت که موقعیت اقتضا کند، به گونه ­ای وجود خود را نشان می ­دهد و  به سوی خود فرامی ­خواند. این قابلیت ماست که فاعلیت آن را به خوبی پذیرا باشیم و ذهن پذیرای خود را کانون استقرار و فعالیت آن قرار دهیم.
   فلسفه همیشه در صحنه زندگی حضور دارد. انسان را در هر شرایطی، یا دست­ کم در شرایطی، گریز و گزیری از فکر فلسفی نیست. اگر ما سراغ فلسفه نرویم و از آن نگیریم و نسبت به آن احساس نیاز نکنیم،  فلسفه البته با گام­های استوار فیلسوف به سراغمان می‌آید و این نیاز را در ما ایجاد می­ کند. این فیلسوف است که با به همراه داشتن یک سبد هدیه، آراسته به انواع پرسش ­های بنیادین، درِ خانه ذهنمان را می­ زند:  «در این خانه کسی هست که این دق الباب به گوشش آشنا بیاید، در بگشاید و مرا میهمان کند؟»
دیگر بسته به ماست که با آغوش باز او را پذیرا شویم و به آنچه  ارمغان می آورد با جدیت بنگریم و در آن درنگ کنیم. یا برعکس،  پنجره ذهن را به روی حقایق ببندیم؛ در نتیجه بدون پرسش­ های تأمل ­برانگیز همچنان به کار خود در تکرار ادامه دهیم. در این صورت چگونه می توان گوش دل به ندای حقیقت سپرد و زندگی را با آن همه شلوغی و بی­ فروغی در عصر تکنولوژی معنادار ساخت؟ خاصه اگر این درک صورت پذیرد که بیش از هر زمان دیگر به این ندا نیازمندیم.
   مگر می ­توان در ذهن به روی فیلسوف باز نکرد و  آگاهانه چشم و گوش بر  پرسش­ های فلسفی بست و اعتنایی به این هدیه عقلی ننمود؟ پرسش ­هایی که تماماً ریشه در خانه وجود ما دارد.
  فلسفه چگونه و کی به سراغ ما می ­آید؟
   اگر نیک به «مجموعه آثار افلاطون» بنگریم، به خوبی درمی یابیم کسی سراغ سقراط نمی‌رفت که خود را عامداً با پرسش ­های بزرگ و نابهنگام او روبرو سازد، مگر اینکه ذهنی کمابیش فلسفی می داشت و می خواست با طیب خاطر با او وارد گفت  و گو شود. این شخص سقراط است که با آغوش باز سراغ دیگران می­ رفت؛ خواه دیگران خواسته باشند یا نخواسته باشند مخاطب پرسش­ های او قرار بگیرند. او در نقش فیلسوف گفتگو از سر تعهد فلسفی و به قصد کشف حقیقت با طرح پرسش ­های بنیادین خود، دیگران را به گفتگو پیرامون هستی و موضوعات مهم زندگی فرامی­ خواند. در ایفای این نقش ویژه روز خاصی هم نمی ­شناخت! هر روز نزد او روز فلسفه بود. روز اندیشیدن در بنیاد مفهوم­ ها. وقت و بی ­وقت به سراغ افراد می­ رفت و آنها را به دام اندیشیدن می­ انداخت. با پرسش­ های بنیادینِ خود غفلت ­زدگان را به خودشان توجه می­ داد و در قالب پرسش ­هایی افق ­گشا آنها را به شناخت و بصیرت هر چه بیشتر در باب موضوعات مهم فلسفی برمی انگیخت.
سقراط هر جا فرصتی می یافت، در میدان شلوغ شهر یا در ضیافت‌های دوره ­ای، در مراسم جشن یا در دادگاه مرگ، دریغ نمی­ کرد وبر حسب موقعیت و بنا به نوع مخاطبان در قالب گفتگوهای فلسفی به قول خودش همچون خرمگس به دیگران نیش می ­زد و آنها را به جستجوی فلسفی­ در زندگی وامی­ داشت. پرسش ­هایی که چون ماهی برق ـ صفتی که یکی از همسخنان به او داده بود ـ ناگهان برقش سراسر وجود افراد را می­ گرفت و اندکی به تفکر وامی ­داشت.۲   در مقام فیلسوفی هشداردهنده، این پرسش را با صدای بلند به معاصران گوشزد می کرد که: نگاهت به زندگی چیست؟ چه فلسفه ­ای را در زندگی دنبال می­ کنی؟ نکند بی ­فلسفه ­ای و دلیلی فلسفی برای زیستن نداری و می ­خواهی باری به هر جهت زندگی کنی و مثلا زنده بودنت را کش­دار کنی! پیوسته روز را در پی روزی دیگر بی ­هدف بگذرانی! در حقیقت بدان تو داری زنده­ مانی می ­کنی، نه زندگانی، در حالی که توجهی به این امر نداری! بدا به  آن ذهن اندیشنده که با پرسش فلسفی بیگانه باشد و با پرسشگری چون سقراط احساس غریبی کند!
   از نظر او چه بیهوده است به قصد زیستن کوشید، شبانه ­روز دوید و برای هر چیز و ناچیزی خود را به آب و آتش زد، اما فرصتی برای سنجش زندگی و شناخت شگفتی ­های وجود خود فراهم نکرد. خویشتن را به عنوان اصلی­ ترین موضوع در برنامه­ های زندگی به حساب نیاورد. چراکه در تلقی او زندگی نیازموده ارزش زیستن ندارد. زندگی­هایی که فقط بر پایه شهرت و ثروت و لذت شکل می­ گیرد و نه فکر کردن و دوباره فکر کردن و متفاوت از پیش زیستن. 
فلسفه و فرهنگ
   روز جهانی فلسفه به ما نهاد بس مهمی چون فرهنگ را یادآور می شود؛ شناخت و توجه به ماهیت و بنیادهای فرهنگ راستین. نهادی که لازمه دوام و رشد جوامع است و میزان وابستگی جوامع به آن بخشی از آن چیزی است که جامعه ­ای را به عنوان یک گونه بی ­همتا می­ سازد.   نهاد فرهنگ ریشه در فلسفه دارد و کدام فرهنگی است که بدون این ریشه برای همیشه عرض اندام کند و خود را همواره سرپا نگه دارد؟ فرهنگ بی­ فلسفه نهالی در سنگلاخ به می­ ماند که دیر یا زود می­ خشکد. از این رو باید خاطرنشان کرد یکی از مهمترین عوامل فرهنگ ­آفرینی و تمدن­ سازی را می ­توان در فلسفه جستجو کرد.    فلسفه واقعی و فیلسوف راستین فرهنگ ­ساز است. در رشد و دوام نهال فرهنگ نقش و سهم مهمی دارد. «فرهنگ مثل شعله ­ای است که می­ توان حفظش کرد و بارور ساخت و می ­توان آن را از بین برد. فیلسوف می­ خواهد آن شعله بماند و این نهاد بارور گردد.»۳ تا صاحب فرهنگ در صرصر حوادث و نوائب زمان، مصون و محفوظ باشد، در مواجهه با فرهنگ­ های رقیب خم نشود و با قدرت تمام سر از فرداهای روشن درآورد.   اگر فیلسوف و فلسفه ­ای چنین نکند و به روح ­افزایی نهاد فرهنگ اهتمام شایسته نورزد، کاری در جهت ایفای رسالت خود انجام نداده است. می­ شود گفت تنها سهمی از عنوان فلسفه و فیلسوف برده است؛ چنین فلسفه و فیلسوفی خنثی و بی ­اثر ره به بیراهه می ­برد که مسموم و تباه است. جامعه را به باد فنا می ­دهد و همان بهتر که میدان را خالی کند و فکری به حال نزار خود نماید.
پی نوشت ها:
۱ . ویل دورانت، «دعوت به فلسفه»، ترجمه شهاب الدینی عباسی، ص۱۷
۲ . منون در گفتگو با سقراط، وی را در تن لرزاندن به ماهی برق تشبیه می­ کند. «اگر اجازه می­دهی که مزاحی کنم، تو هم به صورت ظاهر و هم از جهات دیگر مانند آن جانور دریایی هستی که ماهی برق نام دارد و هر کس به آن دست بزند تنش می ­لرزد؛ زیرا من خود نیز احساس می­ کنم که تن و روحم به لرزه افتاده و زبانم چنان بی­ حس شده است که نمی توانم پاسخ تو را بدهم.» دوره آثار افلاطون، ج۱، رساله منون، ص۳۶۳ . برای اطلاعات بیشتر رک:«با سفراط در شهر گفتگو»، به قلم  نگارنده، انتشارات اطلاعات، ۱۳۹۸.
۳ . علی لاریجانی، «چنین گفت مجتهد فلسفه»، ص۶۶

شما چه نظری دارید؟

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
0 / 300
captcha

پربازدیدترین

پربحث‌ترین

آخرین مطالب

بازرگانی